Mówiąc o ruchu krótkofalarskim i jego działalności, nie sposób pominąć jego narodzin. W ciągu stosunkowo krótkiego czasu ruch radioamatorski dynamicznie się rozwinął, wypracował własne formy działania, a wreszcie doprowadził do powstania ogólnoświatowej organizacji IARU, której celem stała się koordynacja działalności radioamatorów oraz walka o pasma częstotliwości i prawa krótkofalowców.

Poniższy tekst powstał w oparciu o książkę „Historia Krótkofalarstwa Polskiego” autorstwa wybitnych i zasłużonych polskich krótkofalowców: Z. Rybki SP8HR, I. Wyporskiego SP5AIW oraz J. Ziembickiego SP6FZ (Wydawnictwo PZK, Warszawa 1970).

Nie jest możliwe, aby w tak krótkiej formie przekazać pełnię istotnych informacji. Mam jednak nadzieję, że niniejszy szkic stanie się inspiracją dla osób zainteresowanych historią krótkofalarstwa światowego, a w szczególności polskiego.

Początki radiokomunikacji amatorskiej sięgają pierwszych lat XX wieku i zostały poprzedzone fundamentalnymi odkryciami dokonanymi u schyłku XIX wieku przez takich uczonych, jak Faraday, Maxwell i Hertz. Kolejnym etapem były prace Popowa oraz Marconiego, które doprowadziły do skonstruowania urządzeń składających się z nadajnika i odbiornika, uzupełnionych antenami.

Łączność radiowa – jak wówczas mówiono, telegraf bez drutu (ang. wireless telegraph) – umożliwiła przekazywanie informacji na setki, a następnie na tysiące kilometrów. Najbardziej spektakularnym osiągnięciem stała się łączność międzykontynentalna na trasie Europa – Ameryka Północna. Od roku 1904, kiedy Fleming wynalazł lampę elektronową dwuelektrodową, a następnie w 1907 roku Lee de Forest wprowadził do niej siatkę, technika radiowa weszła w okres gwałtownego i przyspieszonego rozwoju.

Łączność radiowa znalazła wówczas zastosowanie przede wszystkim na okrętach, gdzie służyła do przekazywania informacji zarówno pomiędzy jednostkami pływającymi, jak i między okrętami a stacjami brzegowymi. Morskie radiostacje obsługiwane były przez telegrafistów, którzy w czasie wolnym, we własnych domach, konstruowali podobne urządzenia i nawiązywali łączności z innymi radioamatorami.

Zasięgi ówczesnych łączności nie były jeszcze znaczne, gdyż pracowano głównie w zakresie fal średnich, a nawet długich – według dzisiejszej terminologii. W roku 1911 na kontynencie północnoamerykańskim odnotowano już setki amatorskich radiostacji. W roku 1914 powołano do życia zrzeszenie radionadawców, których liczba w Stanach Zjednoczonych przekroczyła 600. Organizację tę nazwano American Radio Relay League (w skrócie ARRL), a nazwa ta przetrwała do dnia dzisiejszego.

Warto zwrócić uwagę na obecność w nazwie słowa „Relay”, oznaczającego przekazywanie, przekaźnik. Ponieważ ówczesne częstotliwości pracy i parametry techniczne aparatury nie pozwalały na bezpośrednie łączności na duże odległości, stosowano system stacji przekaźnikowych, tzw. relay. Urok i specyfika pracy ówczesnych radioamatorów polegały na przekazywaniu depesz telegraficznych niczym w sztafecie – informacja była przesyłana od stacji do stacji, aż docierała do adresata. Nazwa ARRL, choć dziś może brzmieć archaicznie, dobrze ilustruje rodowód ruchu krótkofalarskiego.

Trudno jednak określać ówczesny ruch radioamatorski mianem krótkofalarskiego, gdyż nadawano przeważnie na falach średnich i długich. Już w roku 1917 w USA istniało ponad 4000 stacji radioamatorskich. Przykład amerykański stał się impulsem do powstania w lipcu 1913 roku w Anglii organizacji The Wireless Club of London, przemianowanej w 1922 roku na Radio Society of Great Britain (RSGB), działającej do dziś.

Pierwsza wojna światowa unaoczniła, jak przydatna może być łączność radiowa w warunkach wojskowych. Równocześnie radioamatorzy rozwijali konstrukcję swoich radiostacji. Początkowo nawiązywano łączności na fali o długości 200 metrów, następnie 90 metrów, zauważając, że im krótsza fala, tym większy zasięg i lepsza słyszalność. Nawiązano pierwsze łączności między Europą a Nową Zelandią oraz między Europą a Oceanią. W ten sposób narodziło się krótkofalarstwo.

Dynamiczny rozwój ruchu radioamatorskiego doprowadził do zwołania w Paryżu w roku 1925 konferencji, której rezultatem było powołanie Międzynarodowej Unii Radioamatorów (IARU). Polska była obecna na tej konferencji i należy do współzałożycieli IARU. Zgodnie z postanowieniami kongresu po raz pierwszy przydzielono radioamatorom pasma fal radiowych przeznaczone do łączności amatorskich. W Europie były to zakresy krótkofalowe: 95–115 metrów, 70–73 metry oraz 43–47 metrów.

Nie przydzielono pasma 30 metrów dla Europy, jednak europejscy radioamatorzy często nie stosowali się do tego ograniczenia i korzystali z wyższych zakresów częstotliwości. Od tego momentu można już mówić o krótkofalarstwie, a nie jedynie o ruchu radioamatorskim.

Znaki wywoławcze, które obecnie są powszechnie znane i jednoznacznie identyfikują użytkownika stacji radiowej, również kształtowały się początkowo w sposób dość swobodny. Co prawda, na mocy konferencji londyńskiej z 1912 roku wprowadzono ogólny przydział znaków dla wszystkich służb radiokomunikacyjnych, jednak w praktyce ich stosowanie przez radioamatorów nie było jeszcze jednolite.

Krótkofalowcy, zgodnie z zaleceniami ARRL, przyjęli jako znaki narodowościowe jedną lub dwie pierwsze litery z obowiązującej listy. Z licznych zachowanych dokumentów wynika jednak, że zasada ta nie zawsze była konsekwentnie przestrzegana, zwłaszcza w przypadku łączności prowadzonych w obrębie tego samego kraju.

Przykładowo, stacje argentyńskie używały znaku narodowościowego „R”, belgijskie „B”, francuskie „F”, hiszpańskie „EA”, niemieckie „K”, a stacje w Stanach Zjednoczonych – „U”. Polska, po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, otrzymała znak narodowościowy „TP”. Mimo formalnych ustaleń wciąż panował znaczny chaos w zapisie znaków wywoławczych.

W celu uporządkowania tej sytuacji IARU, od 1 lutego 1927 roku – a więc około dwóch lat po swoim utworzeniu – wprowadziła jednolitą listę dwuliterowych znaków narodowościowych, która stała się podstawą dalszej standaryzacji systemu identyfikacji stacji radiowych.

Na mocy międzynarodowych ustaleń, podjętych podczas konferencji w Waszyngtonie w 1927 roku, od 1929 roku Polsce przydzielono blok prefiksów rozpoczynających się od litery „S”. Od 1 stycznia 1929 roku oficjalnym międzynarodowym prefiksem Polski stało się oznaczenie „SP”.

Przydział krajowych znaków wywoławczych w skali światowej jest koordynowany przez ITU – Międzynarodową Unię Telekomunikacyjną, która do dziś sprawuje nadzór nad międzynarodowym systemem identyfikacji stacji radiowych.

Opracował: J. Kowalski SP8HPW