Do opracowania niniejszego tekstu wykorzystano następujące materiały źródłowe:

1. Rybka Z. (SP8HR), Wyporski I. (SP5AIW), Ziembicki J. (SP6FZ), Historia Krótkofalarstwa Polskiego, wyd. Polski Związek Krótkofalowców, Warszawa 1970.
2. Rozporządzenie Ministerstwa Poczt i Telegrafów z dnia 30 października 1948 r., wydane w porozumieniu z Ministrami Obrony Narodowej, Bezpieczeństwa Publicznego, Przemysłu i Handlu oraz Skarbu, w sprawie prywatnych radiostacji doświadczalnych.
3. Miesięcznik „Radio”, październik 1949 r., s. 28.
4. „Radioamator”, grudzień 1956 r.
5. Spis polskich radiostacji amatorskich, wyd. Warszawskiego Klubu Krótkofalowców, Warszawa 1962.
6. Dąbrowski S. J., Rys historyczny Ligi Obrony Kraju 1944–2009, wrzesień 2009 r., opracowanie niepublikowane, autor: Prezes Lubelskiej Wojewódzkiej Organizacji Ligi Obrony Kraju.
7. Rozporządzenie Ministra Łączności (dawniej: Ministerstwo Poczt i Telegrafów) z dnia 19 grudnia 1959 r. w sprawie warunków udzielania zezwoleń na posiadanie i używanie radiostacji amatorskich i doświadczalnych.

W drugiej połowie lat czterdziestych, po zakończeniu działań wojennych w Europie i w Polsce, przedwojenni krótkofalowcy podjęli działania zmierzające do reaktywacji Polskiego Związku Krótkofalowców. W latach 1947 i 1948 odbyły się dwa zjazdy założycielskie, w istocie mające charakter reaktywacyjny. Podczas drugiego z nich, w dniu 1 lutego 1948 roku, formalnie reaktywowano PZK oraz powołano pierwszy po wojnie Zarząd Główny Związku w następującym składzie:

• Prezes – inż. Tadeusz Żarnecki, Dyrektor Centralnego Zarządu Przemysłu Elektrotechnicznego
• Sekretarz – mjr Anatol Jegliński, SP5CM (ex SP1CM)
• Skarbnik – inż. Jan Brodziak, SP5QC (ex SP1QC)

Struktura terenowa Związku obejmowała wówczas siedem oddziałów, zlokalizowanych w następujących miastach: Warszawa, Łódź, Kraków, Częstochowa, Katowice, Bydgoszcz oraz Poznań. Podczas tego samego zjazdu dokonano również podziału kraju na dziewięć okręgów, obejmujących po dwa województwa każdy. Warto zauważyć, że podział ten, choć formalnie zmieniany, w praktyce funkcjonuje w zmodyfikowanej formie do dnia dzisiejszego.

W 1949 roku rozpoczęto w Polsce wydawanie pierwszych po wojnie licencji amatorskich, których okres ważności wynosił jeden rok. W tym kontekście istotne znaczenie ma system udzielania zezwoleń oraz stosowane wówczas nazewnictwo dotyczące stacji amatorskich. Zasady te regulowało Rozporządzenie Ministerstwa Poczt i Telegrafów z dnia 30 października 1948 roku, wydane w porozumieniu z Ministrami Obrony Narodowej, Bezpieczeństwa Publicznego, Przemysłu i Handlu oraz Skarbu, dotyczące prywatnych radiostacji doświadczalnych.

Akt prawny precyzował tryb wydawania pozwoleń oraz definiował podstawowe pojęcia związane z działalnością radioamatorską. W szczególności rozróżniono w nim pojęcie radiostacji doświadczalnej oraz radiostacji naukowo-doświadczalnej. Dla zobrazowania różnic definicyjnych warto przytoczyć § 1 i § 2 rozdziału I wspomnianego rozporządzenia (pisownia oryginalna):

„§1. Radiostacja amatorska doświadczalna oznacza radiostację nadawczo-odbiorczą, której osoba, zajmująca się radiotechniką nie zawodowo, lecz z amatorstwa, używa do celów doświadczalnych w zakresie przesyłania lub odbioru znaków alfabetu Morse’a, dźwięków i obrazów, nie mając przy tym na względzie jakichkolwiek celów zarobkowych.

§2. Radiostacja naukowo-doświadczalna  oznacza radiostację nadawczo-odbiorczą, której osoba, zajmująca się zawodowo lub naukowo radiotechniką, używa do celów doświadczalnych w zakresie  rozwoju techniki lub wiedzy radiowej, przesyłając lub odbierając przy pomocy tejże stacji wszelkiego rodzaju pisma, znaki, obrazy lub dźwięki, przy czym przesyłanie to lub odbiór nie ma na względzie celów zarobkowych.”  

Rozporządzenie to w sposób szczegółowy regulowało tryb ubiegania się o zezwolenie, zasady prowadzenia łączności, zakres treści dopuszczonych do przekazywania podczas korespondencji radiowej, a także postępowanie w przypadku utraty pozwolenia, wygaśnięcia jego ważności bądź zaprzestania działalności amatorskiej. Jednocześnie akt prawny w ogóle nie rozwijał zagadnienia radiostacji naukowo-doświadczalnej i nie zawierał sformułowania, iż postanowienia dotyczące radiostacji doświadczalnych mają również zastosowanie do radiostacji naukowo-doświadczalnych.

Na szczególną uwagę zasługuje kluczowa rola Polskiego Związku Krótkofalowców w realizacji postanowień rozporządzenia. PZK — niezależnie od innych służb — musiał być obligatoryjnie informowany o wszelkich zmianach dotyczących zezwoleń radiowych, a ubieganie się o licencję było możliwe wyłącznie dla osób posiadających członkostwo w Związku.

W miesięczniku „Radio” z października 1949 roku (s. 28) czytamy (pisownia oryginalna):

„Ogół krótkofalowców polskich z radością przyjął wieść, ze dnia 27.VIII br. Ministerstwo Poczt i Telegrafów wydało dwie pierwsze powojenne  licencje amatorskie.

Obie licencje zostały wydane amatorom warszawskim, którzy otrzymali znaki wywoławcze SP1CM i SP5AB.  W najbliższym czasie spodziewane jest wydanie przez M.P. i T. następnych licencji.

Stacja SP1CM pracuje na swoim znaku przedwojennym, natomiast stacja SP5AB jest stacją nową i w przyszłości wszyscy amatorzy, którzy przed 1939 r. licencji nie posiadali, otrzymywać będą znaki wywoławcze rozpoczynające się od SP5.”  

Jak wynika z zachowanych notatek oraz relacji ówcześnie żyjących krótkofalowców i członków PZK, informacje dotyczące pierwszych powojennych licencji nie są jednoznaczne i mogą być niepełne. Pewne jest jednak, że pierwsze zezwolenia zostały wydane latem 1949 roku. Według części źródeł pierwszą powojenną licencję otrzymał Stanisław Napoleon Bancer z Warszawy, któremu przyznano znak SP5AC (przed wojną SP2FU; prefiks SP2 oznaczał żołnierza zawodowego). Licencję tę, z dniem 16 sierpnia 1949 roku, podpisał marszałek Michał Rola-Żymierski, pełniący wówczas funkcję Ministra Obrony Narodowej.

Kolejne licencje — SP5CM oraz SP5AB — zostały wydane w dniu 27 sierpnia 1949 roku. Warto przy tym zaznaczyć, że pierwsze zezwolenie podpisane zostało przez Ministra Obrony Narodowej, natomiast następne, w tym wspomniane SP5CM i SP5AB, wydawało już Ministerstwo Poczt i Telegrafów.

W dostępnych wykazach polskich radiostacji z 1957 roku znak SP5AC nie występuje. Natomiast w oryginalnym maszynopisie nieznanego autorstwa z tego samego roku oraz w „Spisie polskich radiostacji amatorskich” z 1962 roku (wyd. Warszawskiego Klubu Krótkofalowców) figuruje znak SP3AC, przyznany Bronisławowi Antkowiakowi z Zielonej Góry. Należy przy tym pamiętać, że w obowiązującym wówczas systemie wydawania pozwoleń sufiks znaku wywoławczego mógł występować w Polsce tylko jeden raz. Niemożliwe było zatem funkcjonowanie dwóch różnych stacji o tym samym sufiksie, takich jak SP5AC i SP3AC.

Do końca 1949 roku wydano pozwolenia dla następujących znaków wywoławczych: SP1SJ (ex SP3PK), SP1KM (ex SP3AK), SP1SE (ex SP1BC), SP5SG, SP3AN oraz SP1JF.

W 1950 roku nastąpiła centralizacja różnych organizacji w jedną strukturę pod nazwą Liga Przyjaciół Żołnierza (LPŻ). W tych realiach funkcjonowali również krótkofalowcy w Polsce, a kolejne licencje były nadal wydawane (m.in. SP8KAF w Lublinie w 1954 roku). Funkcjonowanie tak rozbudowanej organizacji powodowało jednak narastające niezadowolenie środowiska radioamatorskiego, związane m.in. z powolnym przepływem informacji oraz trudnościami w załatwianiu nawet prostych spraw organizacyjnych.

Kulminacją tych nastrojów było II Plenum Naczelnej Rady Radioklubów LPŻ, które odbyło się w dniach 4–5 listopada 1956 roku w Warszawie z udziałem 31 delegatów ze wszystkich województw. Szczegółową relację z obrad, autorstwa W. Nietykszy SP5FM, wraz z omówieniem zgłoszonych wniosków, opublikowano w „Radioamatorze” z grudnia 1956 roku. Delegaci zwracali uwagę na brak swobody działania krótkofalowców, niską aktywność Prezydium LPŻ oraz brak jasno określonych kierunków rozwoju na przyszłość.

W swoim wystąpieniu prezes Zarządu Głównego LPŻ, gen. bryg. Józef Turski, nie wykluczył możliwości ponownego występowania polskich krótkofalowców pod szyldem Polskiego Związku Krótkofalowców, mimo iż od 1950 roku organizacja ta formalnie nie istniała. Analiza przebiegu obrad II Plenum NRR LPŻ wyraźnie wskazuje, że nadchodzące zmiany były nieuniknione i że centralistyczna struktura LPŻ wraz z Naczelną Radą Radioklubów nie mogła funkcjonować w dotychczasowej formie w dłuższej perspektywie.

W styczniu 1957 roku z LPŻ wyodrębniły się Aeroklub PRL, Polski Związek Motorowy oraz Polski Związek Krótkofalowców. W dniu 11 stycznia 1957 roku uchwałą Naczelnej Rady Radioklubów przy Wydziale Łączności LPŻ reaktywowano Polski Związek Krótkofalowców. Dwa dni później, 13 stycznia 1957 roku, w Warszawie odbył się zjazd członków-założycieli PZK, faktycznie stanowiący kolejną jego reaktywację. Następny zjazd PZK odbył się 23 czerwca 1957 roku, podczas którego wybrano nowy Zarząd Główny Związku.

W dniu 24 czerwca 1957 roku grupa założycieli powołała Warszawski Oddział PZK, natomiast 29 września 1957 roku Prezydium Polskiego Związku Krótkofalowców powołało Oddział PZK w Lublinie, wyznaczając mu obszar działania obejmujący województwo lubelskie.

Dla lepszego zobrazowania realiów organizacyjnych i społecznych w Polsce tuż po II wojnie światowej, w dalszej części warto w skrócie przedstawić historię dzisiejszej Ligi Obrony Kraju (LOK), opartą na niepublikowanym opracowaniu pt. „Rys historyczny Ligi Obrony Kraju 1944–2009” z września 2009 roku autorstwa Stanisława Jana Dąbrowskiego, Prezesa Lubelskiej Wojewódzkiej Organizacji Ligi Obrony Kraju.

Pierwszą organizacją, stanowiącą protoplastę Ligi Obrony Kraju, było Towarzystwo Przyjaciół Żołnierza (TPŻ). W dniu 21 sierpnia 1944 roku ówczesny generał broni Michał Rola-Żymierski podpisał projekt statutu Towarzystwa Przyjaciół Żołnierza, przesłany przez Komitet Organizacyjny Towarzystwa Przyjaciół Żołnierza Polskiego w Siedlcach. Datę tę część autorów uznaje za moment powstania powojennych poprzedniczek Ligi.

Inni badacze wskazują jednak na 30 lipca 1945 roku jako właściwą datę powstania TPŻ. Wówczas to w Warszawie odbyła się I Krajowa Konferencja Towarzystw i Kół Przyjaciół Żołnierza, na której przyjęto jednolitą nazwę „Towarzystwo Przyjaciół Żołnierza” dla wszystkich organizacji działających w tym nurcie. Spory dotyczące daty powstania TPŻ trwają do dziś i niewątpliwie zasadne byłoby przeprowadzenie pogłębionej kwerendy naukowej, która pozwoliłaby wyjaśnić istniejące rozbieżności, a nawet — jak twierdzą niektórzy — przekłamania źródłowe.

Do Towarzystwa Przyjaciół Żołnierza zgłaszały akces różne organizacje środowisk wojskowych, w tym m.in. Związek Rodzin Wojskowych. O specyfice i realiach epoki może świadczyć fakt, że pierwszy sztandar TPŻ dla okręgu lubelskiego, poświęcony w katedrze w sierpniu 1946 roku, zaginął i — jak się wydaje — bezpowrotnie.

Od początku lat pięćdziesiątych TPŻ było intensywnie rozwijane, a jego działalność systematycznie rozszerzano. Zapoczątkowano proces włączania młodzieży w przedsięwzięcia o charakterze obronnym, obejmujące m.in. zawody pływackie, strzeleckie oraz konkurencje sprawnościowe, takie jak pokonywanie torów przeszkód.

W dniu 22 lipca 1950 roku w Warszawie odbył się kolejny zjazd zjednoczeniowy organizacji TPŻ oraz Polskiego Związku Krótkofalowców. Podczas tego zjazdu przyjęto nową nazwę: Liga Przyjaciół Żołnierza (LPŻ). Tym samym nazwa Polski Związek Krótkofalowców zniknęła z obiegu prawnego na blisko siedem lat. W uchwałach zjazdowych podkreślano, że podstawowym zadaniem LPŻ jest podnoszenie poziomu obronności państwa oraz tworzenie silnego zaplecza dla Ludowego Wojska Polskiego. Zjazd ten nadał organizacji jednoznacznie militarny i obronny charakter, który na wiele lat wpisał ją w system obronny państwa.

Konsekwencją tych zmian było m.in. rozporządzenie Ministra Poczt i Telegrafów z dnia 1 sierpnia 1951 roku, zmieniające rozporządzenie o prywatnych radiostacjach doświadczalnych. Zawarto w nim zapis:

 „§ 1. W Rozporządzeniu Ministra Poczt i Telegrafów z dnia 20 października 1948 roku o prywatnych radiostacjach doświadczalnych (Dz. U. R.P. nr 52 poz. 417) wyrazy „Polski Związek Krótkofalowców” użyte w różnych przypadkach zastępuje się wyrazami: „Towarzystwo Przyjaciół  Żołnierza” w odpowiednich przypadkach”.

Oznaczało to, że nazwa Polski Związek Krótkofalowców zniknęła w sensie prawnym z obszaru działalności organizacyjnej w Polsce. W 1953 roku do LPŻ włączono również Ligę Morską oraz Ligę Lotniczą. W roku 1955 Liga obejmowała już około 25 600 kół, niemal 400 klubów specjalistycznych oraz ponad 1 600 000 członków.

W wyniku politycznej „odwilży” pod koniec 1956 roku z LPŻ wyodrębnił się pion lotniczy, który ukonstytuował się jako Aeroklub PRL. Na początku 1957 roku od Ligi odłączył się także pion krótkofalarski, reaktywując Polski Związek Krótkofalowców, o czym wspomniano wcześniej. W kolejnych latach od LPŻ odłączały się następne organizacje i struktury, m.in. pion wodny oraz Lubelski Klub Żużlowy. Należy jednak zaznaczyć, że nie wszystkie specjalności i kluby specjalistyczne opuściły szeregi LPŻ.

Od 1959 roku w ramach LPŻ prowadzono regularne szkolenia poborowych z zakresu łączności, przygotowywano kierowców zawodowych dla Sił Zbrojnych oraz specjalistów dla Marynarki Wojennej. IV Krajowy Zjazd Ligi, obradujący w Warszawie w dniach 12–13 listopada 1962 roku, przyjął nowe założenia programowe oraz dokonał zmiany nazwy stowarzyszenia na Liga Obrony Kraju, uznając ją za bardziej adekwatną do prowadzonej działalności.

Po tych zmianach podpisano szereg porozumień o współpracy i wymianie doświadczeń z różnymi organizacjami, często wcześniej funkcjonującymi w strukturach LPŻ. Warto odnotować, że w 1963 roku LOK podpisała takie porozumienie ze Związkiem Harcerstwa Polskiego, a w 1965 roku — z Polskim Związkiem Krótkofalowców.

Zmiany wywołane „odwilżą polityczną” 1956 roku oraz reaktywacja PZK w 1957 roku spowodowały również istotne modyfikacje w przepisach dotyczących radiostacji amatorskich i doświadczalnych. W rozporządzeniu Ministra Łączności (dawna nazwa: Ministerstwo Poczt i Telegrafów) z dnia 19 grudnia 1959 roku, dotyczącym warunków udzielania zezwoleń na posiadanie i używanie radiostacji amatorskich i doświadczalnych, wprowadzono nowe rozwiązania prawne. Do najistotniejszych zmian należały:

1. Wydłużenie okresu ważności zezwoleń dla radiostacji indywidualnych do trzech lat; stacje klubowe otrzymywały zezwolenia na czas nieokreślony.
2. Wprowadzenie pięciu kategorii zezwoleń, uzależnionych m.in. od mocy doprowadzonej do anody stopnia końcowego oraz wieku użytkownika; kategoria V obejmowała stacje zdalnie sterowane.
3. Wprowadzenie świadectwa uzdolnienia, wydawanego na podstawie egzaminu potwierdzającego znajomość radiotechniki, umiejętność nadawania i odbioru alfabetu Morse’a ze słuchu oraz zasad prowadzenia łączności.
4. Obowiązek znajomości krajowych przepisów oraz regulaminów międzynarodowych dotyczących użytkowania radiostacji amatorskich.

Zezwolenia były wydawane zarówno na posiadanie, jak i na używanie radiostacji amatorskich. Samo posiadanie radiostacji bez wymaganego zezwolenia — nawet bez jej użytkowania — stanowiło naruszenie obowiązujących przepisów i pociągało za sobą konsekwencje prawne.

Opracował: J. Kowalski SP8HPW